Στοιχεία για την παράδοση των Βιβλιοθηκών στην Κέρκυρα

Στοιχεία για την παράδοση των Βιβλιοθηκών

στην Κέρκυρα

Δημήτρης Κ. Ζυμάρης

Κυρίες και κύριοι,

Σε λίγους μήνες συμπληρώνονται τρία χρόνια απ’ όταν το παρόν Εφορευτικό Συμ-

βούλιο ανέλαβε τα καθήκοντά του1. Θυμάμαι – οι περισσότεροι παριστάμενοι θυ-

μούνται – τις ακάματες προσπάθειες της αείμνηστης Διευθύντριας Εύης Λάσκαρι

να οργανωθεί και ν’ αναπτυχθεί η Δημόσια Βιβλιοθήκη στο χώρο που τώρα βρι-

σκόμαστε.

Η Εύη έφυγε αναπάντεχα από κοντά μας τον Αύγουστο του 2008, αφήνοντας ένα

μεγάλο κενό. Η αφιέρωση της αποψινής ομιλίας στη μνήμη της, αποτελεί, νομίζω,

την ελάχιστη οφειλόμενη τιμή.

Ο πρόεδρος κ. Σπύρος Σαββανής και το Εφορευτικό Συμβούλιο της Δημόσιας Βι-

βλιοθήκης, μου επεφύλαξαν την τιμή να μιλήσω απόψε για ένα θέμα που το ίδιο

το Συμβούλιο επέλεξε. Ένα θέμα απέραντο, το οποίο φυσικά δεν μπορεί να παρου-

σιαστεί όπως του πρέπει στα στενά χρονικά περιθώρια μιας διάλεξης, συνεπώς η

παρουσίαση θα είναι αναγκαστικά ελλιπής. Για τις παραλείψεις ζητώ εκ των προ-

τέρων την κατανόησή σας. Πάντως, επικράτησε η άποψη να αναφερθούμε, έστω

ακροθιγώς, σε ορισμένα στοιχεία για τη μακραίωνη παράδοση των Βιβλιοθηκών

της Κέρκυρας, διότι, από τη μελέτη της ιστορίας και του περιεχομένου τους, μπορεί

κανείς να σταθμίσει το μορφωτικό επίπεδο και τα πνευματικά ενδιαφέροντα των

κοινωνικών ομάδων που καθόρισαν τις τύχες και τη μορφή του τόπου μας.

1. Το παρόν κείμενο, που παρουσιάζεται όπως διαβάστηκε, με την προσθήκη μόνον των αναγκαί-

ων υποσημειώσεων, αποτελεί ομιλία του γράφοντος, τότε μέλους του Εφορευτικού Συμβουλίου

της Δημόσιας Κεντρικής Βιβλιοθήκης Κέρκυρας, στην εκδήλωση προς τιμήν του Ιδρύματος

Μποδοσάκη και του προέδρου του κ. Δημήτρη Βλαστού, για τη χορηγία του Ιδρύματος προς τη

Βιβλιοθήκη, που δόθηκε επί των ημερών της αείμνηστης Διευθύντριας Εύης Λάσκαρι. Η εκδή-

λωση πραγματοποιήθηκε στην αίθουσα «Εύη Λάσκαρι», της Δημόσιας Βιβλιοθήκης, το Σάββα-

το, 12 Μαρτίου 2011.

Είναι αυτονόητο ότι δεν πρόκειται για μια πρωτότυπη έρευνα, ούτε, βέβαια, για σφαιρική πα-

ρουσίαση, παρά για επιλογή και σύνθεση ορισμένων χαρακτηριστικών στοιχείων από μια εν-

δεικτική βιβλιογραφία, που σκοπό είχε κυρίως να υπενθυμίσει τη μακραίωνη παράδοση των

Βιβλιοθηκών στον τόπο μας και να τονίσει τη σημερινή ευθύνη μας.

52 ΕΥΗ ΛΑΣΚΑΡΙ

Επίσης, επιθυμούμε να τονίσουμε την πεποίθηση ότι μια υγιής, δυναμική, συλλο-

γική έκφραση στα ζητήματα του πολιτισμού μας, περνάει οπωσδήποτε μέσα από

τη βιωματική σχέση με τον φορτισμένο με βαριά κληρονομιά χώρο των Βιβλιο-

θηκών, οι οποίες, για να μπορούν να συνεχίζουν να προσφέρουν, χρειάζονται την

ενεργό υποστήριξη όλων μας. Μόνο μ’ αυτό τον τρόπο θα έχουμε τη δυνατότητα να

παραδώσουμε χωρίς τύψεις τη σκυτάλη στις επόμενες γενιές. Συνεπώς, τόσο ο τό-

πος γενικά, όσο και οι Βιβλιοθήκες ειδικότερα, ως δείκτες πολιτισμού, χρειάζονται

την αμέριστη και έμπρακτη φροντίδα αφ’ ενός του κράτους, αφ’ ετέρου της τοπικής

κοινωνίας δια των επισήμων φορέων της.

Η Κέρκυρα, όταν αποκόπηκε από τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, συνδέθηκε σταθερά

με την ευρωπαϊκή Δύση, και, σε αντίθεση με την υπόλοιπη Ελλάδα, είχε την τύχη

να συμμετάσχει από πολύ ενωρίς και αδιαλείπτως, στον καλούμενο «πολιτισμό του

εγγράφου», έναν πολιτισμό συστηματικό, οργανωτικό˙ θα λέγαμε μια κιβωτό συλ-

λογικής μνήμης. Ο πολιτισμός αυτός, ο οποίος πρωτίστως αφορά τα Δημόσια Αρ-

χεία της πόλης, εξασφαλίζει συνέχειες, τεκμηριώνει δικαιώματα και υποχρεώσεις

των κατοίκων, αναδεικνύει νοοτροπίες και κοινωνικές δομές. Ο πολιτισμός του εγ-

γράφου αποτελεί μοναδική πνευματική παρακαταθήκη, καθώς, εν τέλει, επιβεβαι-

ώνει, αποκρυσταλλώνει και αντανακλά τη συλλογική μας ταυτότητα.

Τα πρώιμα αρχειακά τεκμήρια της Κέρκυρας, δεν παρέχουν άμεσες πληροφορίες

για την ύπαρξη Βιβλιοθηκών. Περισσότερες είναι οι γνώσεις μας για το δεύτερο

μισό του 15ου αιώνα. Η κατάληψη της Άρτας, πρωτεύουσας του Δεσποτάτου της

Ηπείρου, έως τα 1449, η άλωση της Κωνσταντινούπολης στα 1453 και η συνακό-

λουθη πτώση του Μυστρά στα 1461, είχαν ως συνέπεια την έλευση πολλών Ελλή-

νων προσφύγων στην Κέρκυρα. Μεταξύ αυτών, εγκαταστάθηκαν και δεκάδες ση-

μαντικοί λόγιοι, οι οποίοι, εκτός από την άφατη πικρία τους, έφεραν μαζί και την

πνευματική σκευή τους, καθώς υπήρξαν άμεσοι φορείς της υψηλότατης υστεροβυ-

ζαντινής πολιτισμικής ακτινοβολίας2.

Αν και οι σχετικές πληροφορίες για το 15ο αιώνα είναι ελάχιστες, λόγω της μεγά-

λης καταστροφής της πόλης από τη πολιορκία του 1537, έχουν σωθεί, κυρίως σε

ευρωπαϊκές Βιβλιοθήκες και Αρχεία, κάποιες μαρτυρίες που μπορούν να μας υπο-

ψιάσουν για τον κόσμο της εποχής. Σ’ αυτές συγκαταλέγεται η πολύτιμη αναφορά

που συνέταξε στα 1490 ο γνωστός λόγιος Ιανός Λάσκαρις, ο οποίος επισκέφθηκε

το νησί μας, απεσταλμένος του Λαυρεντίου των Μεδίκων του Μεγαλοπρεπούς, με

σκοπό την αγορά χειρογράφων για τη συγκρότηση της περίφημης ομώνυμης Βι-

βλιοθήκης στη Φλωρεντία3.

2. Βλ. Έλλης Γιωτοπούλου-Σισιλιάνου, «Η πνευματική κατάσταση στην Κέρκυρα στα τέλη του ΙΕ΄

αιώνα. Μια προσπάθεια ανασύνθεσης», στο: η ίδια, Κερκυραϊκά, Αθήνα 1997, σελ. 218-237.

3. Ό.π., σελ. 221.

ΕΥΗ ΛΑΣΚΑΡΙ 53

Ο Λάσκαρις, λοιπόν, αναφέρεται σε τρεις σημαντικές ιδιωτικές συλλογές κωδίκων,

εκ των οποίων, μάλιστα, οι δύο ανήκαν σε παλαιές γηγενείς οικογένειες. Πρόκει-

ται για τις Βιβλιοθήκες του, προερχόμενου από την Κωνσταντινούπολη, ιατρού

Ανδρόνικου Έπαρχου, παππού του γνωστού ουμανιστή Αντωνίου Έπαρχου, του

ιερέως Τιμοθέου Σπυρή, καθώς και της ευγενούς λόγιας οικογένειας Αβράμη. Ιδι-

αίτερο χαρακτηριστικό της σημασίας αυτών των συλλογών είναι ότι περιλάμβαναν

σπάνιους και ποικίλους κώδικες, που απηχούσαν το εύρος των πνευματικών ενδι-

αφερόντων των ιδιοκτητών τους.

Από μια άλλη πηγή της εποχής4, πληροφορούμαστε για τη σπουδαία Βιβλιοθή-

κη του, καταγόμενου από το Μυστρά, Ιωάννη Μόσχου, ενός από τους αξιολογότε-

ρους μαθητές του Πλήθωνα Γεμιστού, ο οποίος, μαζί με τους γιούς του Δημήτριο

και Νικόλαο, είχαν ιδρύσει στην Κέρκυρα τη γνωστή σχολή Φιλοσοφίας, Ιατρικής

και Ρητορείας. Η σχολή αυτή ήταν ένα είδος Ακαδημίας της εποχής, αντίστοιχης με

τις ευρωπαϊκές. Στην Ακαδημία αυτή φοίτησαν σημαντικοί ουμανιστές της Ιταλίας,

καθώς και ο Μιχαήλ Τριβώλης, γνωστός ως Μάξιμος Γραικός5. Επίσης, αξιομνη-

μόνευτη υπήρξε η Βιβλιοθήκη του Δημητρίου Τριβώλη, κώδικες της οποίας πιθα-

νότατα έχουν εντοπιστεί στη Λαυρεντιανή Βιβλιοθήκη6.

Λιγότερο γνωστές, αλλά εξίσου σημαντικές, ήταν και οι Βιβλιοθήκες του Κερκυραί-

ου ευγενούς Ανδρέα Ανέζιου, τον οποίον εκθειάζει ο Ιταλός ουμανιστής Giovanni

Bembo, όσο και του Ιουστίνου Δεκαδίου, στον οποίο ως «Κερκυραίο» αφιερώνει

με θαυμασμό ο Άλδος Μανούτιος τον πρώτο τόμο της έκδοσης του Αριστοτέλη7.

Συνέπεια της ευρείας ελληνομάθειας της εποχής, αλλά και της ώσμωσης με το πε-

ριβάλλον των Βιβλιοθηκών, θα πρέπει να θεωρηθεί ο σημαντικός αριθμός αντι-

γραφέων κωδίκων που δραστηριοποιήθηκε στην Κέρκυρα εκείνη την περίοδο8.

Όμως, το σημαντικότερο όλων είναι πως ο άξονας των πνευματικών δραστηρι-

οτήτων εκείνων των ανθρώπων, υπήρξε η συνειδητή και συστηματική προσπά-

θεια διάσωσης και ανάδειξης της ελληνικής παιδείας. Από αυτή την άποψη, η εισ-

ροή των βυζαντινών προσφύγων, στάθηκε μια λαμπρή και καθοριστική ανανεω-

τική πνευματική κίνηση, που ενίσχυσε τη λόγια ελληνική ταυτότητα το τόπου μας.

Ήδη στις αρχές του 16ου αιώνα, οι οικογένειες των Βυζαντινών προσφύγων είχαν

πλήρως αφομοιωθεί στην κερκυραϊκή πραγματικότητα, στην οποία πολλά προσέ-

φεραν και τους επόμενους αιώνες.

4. Ό.π., σελ. 223.

5. Ό.π., σελ. 230-237.

6. Ό.π., σελ. 224.

7. Ό.π., σελ. 224-230.

8. Ό.π., σελ. 219.

54 ΕΥΗ ΛΑΣΚΑΡΙ

Κι ενώ η πόλη μας αναπτύσσονταν με γοργούς ρυθμούς, ήρθε στα 1537 η πολιορ-

κία των Οθωμανών, μια μεγάλη ουλή στην ιστορία και τη μνήμη του νησιού. Βαρύ

υπήρξε το τίμημα και στον αρχειακό πλούτο και στον κόσμο των βιβλίων, καθώς

το ξωπόλι, όπου υπήρχαν οι περισσότερες κατοικίες των Κερκυραίων, καταστρά-

φηκε ολοσχερώς9. Κι όμως, η πόλη ξανάρχισε τον αγώνα της, εκτός όλων των άλ-

λων, τόσο για τη διατήρηση και μετάδοση της ελληνικής παιδείας, όσο και για την

ένταξη και συμμετοχή στις συνήθειες και τις αξίες του δυτικοευρωπαϊκού κόσμου.

Έτσι, στα 1546, η πρεσβεία των Κερκυραίων προς τη Βενετία, επανερχόμενη σε

παλαιότερο αίτημά της, πετυχαίνει να εγκριθεί από δημόσιες προσόδους η αμοιβή

ενός διδασκάλου ελληνικών και ενός λατινικών10. Και παρότι η παιδεία τότε παρέ-

χονταν σε περιορισμένο αριθμό νέων, έχει σημασία ότι οι - έστω λίγοι - φωτισμέ-

νοι Κερκυραίοι της εποχής, όχι μόνο δεν εξιταλίστικαν πλήρως, αλλά με επιμονή

διατήρησαν την ιδιαίτερη ταυτότητά τους.

Μια ακόμη σημαντική πληροφορία για το 16ο αιώνα, είναι πως στα 1571, σε ανά-

μνηση της μεγάλης νικηφόρας ναυμαχίας της Ναυπάκτου, το Τάγμα των Φραγγι-

σκανών μοναχών ίδρυσε το Μοναστήρι της Αγίας Ιουστίνης στη Γαρίτσα, όπου και

συνέστησε εκπαιδευτήριο, εμπλουτίζοντάς το, σταδιακά, με πλήθος βιβλίων. Το εκ-

παιδευτήριο αυτό συνέβαλε καθοριστικά στη μόρφωση πολλών γόνων αστικών οι-

κογενειών, οι οποίοι συνέχισαν τις σπουδές τους σε Πανεπιστήμια της Ιταλίας και

μετέφεραν τις πολύτιμες γνώσεις τους στον τόπο μας11.

Επιπλέον, οι μορφωμένοι εκείνοι άνθρωποι απέκτησαν τη συνήθεια δημιουργίας

των δικών τους Βιβλιοθηκών, η ύπαρξη των οποίων προκύπτει κυρίως από κείμε-

να διαθηκών που φυλάσσονται στο Ιστορικό Αρχείο της Κέρκυρας. Δεκάδες ελλάσ-

σονες και τέσσερις μεγάλες Βιβλιοθήκες (του ιππότη Πρόσπερο Μαρίνι, του νομι-

κού Αλταβίλα Χαλικιοπούλου, του υμνογράφου Νικολάου Τριαντάφυλλου και του

ιερέα-διδασκάλου Νικολάου Λαρδέα), έχουν ως τώρα βρεθεί, μέσα από τα ινβε-

ντάρια – δηλαδή τις απογραφές των τίτλων – που συντάχθηκαν κατόπιν επιθυμίας

των κτητόρων τους, οι οποίοι έτσι εκφράζουν την προσπάθειά τους για τη διάσωση

των συλλογών τους12.

9. Ό.π., σελ. 222-224.

10. Παναγιώτα Τζιβάρα, Σχολεία και Δάσκαλοι στη Βενετοκρατούμενη Κέρκυρα (16ος-18ος αι.), Αθήνα

2003, σελ. 20 κ.ε.

11. Βλ. Λαυρεντίου Βροκίνη, «Περί αρχής και ιδρύσεως της Δημοσίας εν Κερκύρα Βιβλιοθήκης»,

Κερκυραϊκά Χρονικά, τ. 17, Κέρκυρα 1973, σελ. 175-176.

12. Παναγιώτα Τζιβάρα, «Ιδιωτικές βιβλιοθήκες στη Βενετοκατούμενη Κέρκυρα (17ος-18ος αι.)»,

Πρακτικά ΚΔ΄ Πανελλήνιου Ιστορικού Συνέδριου Ελληνικής Εταιρείας, Θεσσαλονίκη 2004, σελ.

185-193.

ΕΥΗ ΛΑΣΚΑΡΙ 55

Τα βιβλία, που ξεπερνούν τα 1.000 – κι ας θυμηθούμε ότι αναφερόμαστε μόνον σε

τέσσερις ιδιωτικές Βιβλιοθήκες στα τέλη του 17ου αρχές 18ου αι. – καλύπτουν ποι-

κίλα ενδιαφέροντα: φιλολογικά, θεολογικά, ιστορικά (με έργα όπως του Θουκυδί-

δη και του Τίτου Λίβιου), νομικά, φιλοσοφικά (όπως η Μεταφυσική του Αριστο-

τέλη), λογοτεχνικά, πολιτικής θεωρίας, ρητορικής, ακόμη και αρκετά έργα απαγο-

ρευμένα από την καθολική εκκλησία, περιλαμβάνονται στους συγκεκριμένους κα-

ταλόγους13. Είναι δε εξαιρετικά ενδιαφέρον ότι ο ιερέας Λαρδέας προβλέπει στη

διαθήκη του και τον τρόπο δανεισμού των βιβλίων του, πράγμα που σημαίνει ότι

τα βιβλία μπορεί να ανήκαν σε ένα πρόσωπο, αλλά οι χρήστες ήταν πολλοί.

Σύμφωνα με την Παναγιώτα Τζιβάρα, που μελετάει και την αντίστοιχη ευρωπαϊ-

κή πραγματικότητα, «…Οι Βιβλιοθήκες της Κέρκυρας μαρτυρούν την επίδραση του

πνεύματος της Αναγέννησης, γι’ αυτό και το περιεχόμενό τους δεν διαφέρει από

εκείνο των Βιβλιοθηκών Ιταλών λόγιων, ούτε από τις αντίστοιχες Βιβλιοθήκες ευ-

γενών Βενετοκρητικών…»14. Επιπλέον, η ίδια προσθέτει, ότι «…η μελέτη των νο-

μικών κειμένων παράλληλα με τα κλασικά κείμενα, αποδεικνύει ότι και στην Κέρ-

κυρα καλλιεργήθηκε ο ευρωπαϊκός νομικός ουμανισμός…»15.

Άλλωστε, έμμεση αλλά εύγλωττη μαρτυρία για την ύπαρξη πνευματικής κίνησης,

όπως και σημαντικών ιδιωτικών Βιβλιοθηκών κατά τους 17ο και 18ο αιώνα, απο-

τελεί η ίδρυση τριών Ακαδημιών στην πόλη μας, οι οποίες θα μπορούσαν να θεω-

ρηθούν και ως τέκνα της έφεσης Κερκυραίων επιστημόνων που προσπάθησαν να

μιμηθούν τα σύγχρονά τους ευρωπαϊκά πρότυπα16.

Στα 1656, λοιπόν, ιδρύεται στην Κέρκυρα η «Accademia degli Αssicurati», γνωστή

και ως «Ακαδημία των Εξησφαλισμένων». Μέλη της Ακαδημίας αρχικά υπήρξαν

30 ευγενείς Κερκυραίοι, κυρίως ιερείς, γιατροί, και νομικοί. Αναφέρουμε ενδεικτι-

κά τον Ανδρέα Μάρμορα, που έγραψε στα 1672 την Ιστορία της Κέρκυρας, τον δι-

δάκτορα Καπέλλο, ο οποίος συνέταξε λεξικό της καθομιλουμένης Ελληνικής, Λα-

τινικής και Ιταλικής γλώσσας, καθώς και τον ιατροδιδάκτορα πολυγραφότατο Νι-

κόλαο Βούλγαρη, ο οποίος, μεταξύ άλλων, το 1681 έγραψε το βιβλίο «Ιερά κατήχη-

σις», πολύτιμο έργο για την εκπαίδευση των κληρικών17.

Η επιλογή τόσο του ονόματος όσο και του εμβλήματος της Ακαδημίας, δύο βράχοι

– το φρούριο – που τους σκέπει ο φτερωτός λέων, δεν είναι διόλου τυχαία. Επιδι-

13. Ό.π., σελ. 189-190.

14. Ό.π., σελ. 191.

15. Ό.π., σελ. 189.

16. Βλ. Ανδρέα Μουστοξύδη, «Περί των εν Κερκύρα Ακαδημιών και των συγχρόνων αυτής λογί-

ων», Κερκυραϊκά Χρονικά, τ. 24, Κέρκυρα 1980, σελ. 161-178.

17. Ό.π., σελ. 163.

56 ΕΥΗ ΛΑΣΚΑΡΙ

ώκει να επιβεβαιώσει την πεποίθηση ότι οι Κερκυραίοι είναι ασφαλείς υπό τη βε-

νετική προστασία. Ας μην ξεχνούμε, άλλωστε, την οθωμανική εικοσιπενταετή πο-

λιορκία στη βενετοκρατούμενη Κρήτη, η οποία υπέκυψε τελικά στα 1669.

Με την πτώση του Χάντακα επαναλαμβάνεται, κατ’ έναν τρόπο, ό,τι έζησε ο τόπος

δυο αιώνες πριν. Μεγάλος αριθμός Κρητών προσφύγων εγκαθίσταται εδώ, ενώ

αρκετές ισχυρότατες οικογένειες μεταφέρουν τον πλούτο τους, υλικό και πνευματι-

κό, ασκώντας ευεργετικότατη επίδραση στην οικονομία, τα γράμματα και τις τέχνες.

Μια από τις πολλές σχετικές μαρτυρίες, αφορά τη Βιβλιοθήκη του Κρητικού ιε-

ρομονάχου της Παναγίας της Παλαιόπολης, Γεράσιμου Βλάχου, αργότερα επισκό-

που Φιλαδελφείας, την οποία επισκέφθηκαν οι περιηγητές Spon και Weller στα

167618. Όπως οι ίδιοι μας πληροφορούν, επρόκειτο για μια πλούσια Βιβλιοθήκη

με δεκάδες χειρόγραφους κώδικες, ορισμένοι μάλιστα από τους οποίους έφτασαν

στην κατοχή του Α. Μουστοξύδη, όπως ο ίδιος γράφει19.

Αλλά και στα μοναστήρια της κερκυραϊκής υπαίθρου, συγκροτούνται σημαντικές

Βιβλιοθήκες, στις οποίες στηρίχτηκε μεγάλο μέρος της εκκλησιαστικής αλλά και

κοσμικής εκπαίδευσης όσων κατοικούσαν στα χωριά. Χαρακτηριστικά αναφέρου-

με μόνο δύο, για τις οποίες έχουν δημοσιευτεί οι κατάλογοι. Πρόκειται για τις Βι-

βλιοθήκες των Ιερών Μονών Παλαιοκαστρίτσας και Μυρτηδιώτισσας20. Ειδικά

για τη Βιβλιοθήκη της Παλαιοκαστρίτσας, γνωρίζουμε ότι γίνεται πρώτη απογρα-

φή στα 1656 που αναφέρει 47 βιβλία21, ενώ στα 1688 έχουν προστεθεί αξιόλο-

γα έργα κλασικής γραμματείας22. Στις αρχές του 20ου αιώνα περιλαμβάνει πια 490

τόμους και 39 χειρόγραφους κώδικες, μεταξύ των οποίων ένα τετραευαγγέλιο του

11ου αιώνα και αρχέτυπες εκδόσεις23.

Επιπλέον, είναι βέβαιη η ύπαρξη δεκάδων αξιόλογων Βιβλιοθηκών, διάσπαρτων

στα σπίτια των παπάδων και των νοταρίων των χωριών, κυρίως από το 18ο αιώ-

να, πράγμα που αποδεικνύει ότι η πνευματική καλλιέργεια δεν αποτελούσε αυστη-

ρά αστικό αγαθό.

Ξαναγυρίζοντας τώρα στην παιδεία που παρέχεται στην πόλη, καθώς και στις δη-

μοσίου χαρακτήρα Βιβλιοθήκες, οφείλουμε να αναφέρουμε την ίδρυση του Καθο-

18. Ό.π., σελ. 169.

19. Ό.π., σελ. 170.

20. Παναγιώτα Τζιβάρα-Σπύρος Καρύδης, Η Βιβλιοθήκη της μονής Υ. Θ. Μυρτιδιωτίσσης Κέρκυρας,

Κέρκυρα 2004.

21. Παναγιώτα Τζιβάρα-Σπύρος Καρύδης, Η Βιβλιοθήκη της μονή Παλαιοκαστρίτσας Κέρκυρας, Αθή-

να 2001, σελ. 26.

22. Ό.π., σελ. 28.

23. Ό.π., σελ. 31.

ΕΥΗ ΛΑΣΚΑΡΙ 57

λικού Ιεροσπουδαστηρίου στα 1678, από τον Λατινεπίσκοπο Barbarigo, το οποίο

λειτούργησε στο μοναστήρι της Ανουντσιάτας και διέθετε, επίσης, σημαντική Βι-

βλιοθήκη24. Ακόμη, ιδιαίτερα αξιόλογη υπήρξε η Βιβλιοθήκη που συνέστησε στα

1704 ο ιερομόναχος Νικόδημος Καροφυλλάτος, κτίτωρ της μονής της Αγίας Αικα-

τερίνης25.

Όμως, το 1716, το νησί ξαναζεί μέρες σκληρής πολιορκίας των Οθωμανών, τραυ-

ματίζεται, αλλά σώζεται για μια ακόμη φορά. Και παρότι αρχίζει να είναι εμφανής

η παρακμή της Βενετίας, η πνευματική ανάπτυξη του τόπου συνεχίζεται. Κατά το

διάστημα 1700-1760, μόνο στο Πανεπιστήμιο της Padova φοιτούν συνολικά 162

Κερκυραίοι, ενώ στο Φλαγγινιανό Φροντιστήριο άλλοι 2726. Όπως ήδη ειπώθηκε,

όλοι τούτοι οι άνθρωποι, επιστρέφουν στην πατρίδα τους, ενισχύοντας τα γράμμα-

τα και τις τέχνες, ενώ γνωρίζουμε ότι πια δεκάδες ιδιωτικές Βιβλιοθήκες αναπτύσ-

σονται γοργά σε πολλά σπίτια, αρκετές από τις οποίες σώζονται έως τις μέρες μας.

Σπουδαίο σταθμό, κυρίως για την ιστορία της εκπαίδευσης, αποτελεί το έτος 1758,

όταν ιδρύθηκε από τους Νικηφόρο Θεοτόκη και Ιερεμία Καββάδα το «Κοινόν Φρο-

ντιστήριον», ένα σχολείο ανοιχτό για όλους αδιακρίτως, το οποίο τυπικά δεν ήταν

δημόσιο, αλλά παρείχε δωρεάν διδασκαλία στη Γραμματική, Ρητορική, Φιλοσο-

φία, Μαθηματικά27. Πρόκειται για τρανό παράδειγμα αφιλοκερδούς προσφοράς

της εκκλησίας εκείνης της εποχής.

Πάντως, εκείνη η Βιβλιοθήκη που πρώτη χαρακτηρίζεται από τότε δημόσια,

«Pubblica libreria», κι αποτελεί τη μακρινή πρόγονο του σημερινού πνευματικού

φορέα που τώρα βρισκόμαστε, είναι η Βιβλιοθήκη της Αγίας Ιουστίνης στη Γαρί-

τσα. Εκεί, εκτός από θεολογικά, υπήρχαν και βιβλία ευρύτερου ενδιαφέροντος. Ο

Λ. Βροκίνης υποστηρίζει ότι στα μέσα του 18ου αι., ήδη αριθμούσε περίπου 2.000

τόμους28. Σ’ αυτούς, προστέθηκε μια σημαντική δωρεά από το Βενετό ιερωμένο

Σαβέριο Κανάλ, ο οποίος δώρισε στην Κοινότητα της Κέρκυρας την πλούσια Βιβλι-

οθήκη του, χιλίων τόμων περίπου. Μάλιστα ο Κανάλ με τη διαθήκη του στα 1773,

ορίζει και το ποσό των 200 χρυσών zeccini από τους τόκους των οποίων προβλέ-

πονταν ο εμπλουτισμός και η συντήρησή της29. Η Κοινότητα, λίγο αργότερα, προ-

σπάθησε – παρά τις αντιδράσεις των μοναχών – να μεταφέρει τα βιβλία στο μονα-

στήρι της Τενέδου, όπου θα ήταν πιο εύκολη η μελέτη τους, αλλά δεν πρόλαβε, κα-

24. Παναγιώτα Τζιβάρα, Σχολεία και Δάσκαλοι… ό.π., σελ. 415-424.

25. Ό.π., σελ. 335-337.

26. Ό.π., σελ. 177.

27. Ό.π., σελ. 201.

28. Βλ. Λαυρεντίου Βροκίνη, « Περί αρχής και ιδρύσεως της Δημοσίας εν Κερκύρα Βιβλιοθήκης»,

ό.π., σελ. 177.

29. Ό.π., σελ. 176-177.

58 ΕΥΗ ΛΑΣΚΑΡΙ

θώς η Βενετία κατέρρευσε και ακολούθησε η άφιξη των Γάλλων Δημοκρατικών στο

νησί, τον Ιούνιο του 1797.

Είναι εντυπωσιακό και δηλωτικό των προτεραιοτήτων που έθεταν οι νέοι διοικού-

ντες, ότι, μόλις ένα μήνα μετά, τον Ιούλιο του 1797, τα βιβλία μεταφέρονται στην

Τένεδο, ενώ το Σεπτέμβριο του ίδιου χρόνου, η προσωρινή Δημαρχία εκδίδει ψή-

φισμα για τον εμπλουτισμό της Βιβλιοθήκης, όπως και για τον οργανισμό λειτουρ-

γίας της, δίνοντας έμφαση στο δημόσιο χαρακτήρα της, αλλά και στην προστασία

των βιβλίων30. Τον επόμενο χρόνο, με διαταγή της Διοίκησης προστέθηκαν τα βι-

βλία από τις καθολικές μονές Αγίου Φραγκίσκου και Ανουντσιάτας, με αποτέλεσμα

να φτάσουν τους 4.000 τόμους, ενώ ακολούθησαν και δωρεές αρκετών ιδιωτών31.

Πρώτος διορισμένος Διευθυντής ανέλαβε ο Ιω. Μάρμορας, ενώ ακολούθησαν πα-

νηγυρικά εγκαίνια, παρουσία όλων των αρχών, τον Ιουλίο του 179832. Δυστυχώς,

λίγους μήνες αργότερα ο Μάρμορας απομακρύνθηκε και τον διαδέχτηκε ένας Ιτα-

λός, φανατικός Επαναστάτης, ο G. Rusconi, ο οποίος προέβη σε αρκετές καταστρο-

φές όσων βιβλίων θεώρησε σκοταδιστικά33.

Σύντομα, οι τύχες του νησιού αλλάζουν και πάλι χέρια. Στα 1800 ιδρύεται η Επτά-

νησος Πολιτεία, στην οποία το 1803 αναλαμβάνει Αρχιγραμματέας της Επικρατεί-

ας ο Ιωάννης Καποδίστριας34. Από τα πρώτα του μελήματα είναι η ανασυγκρότη-

ση της εκπαίδευσης, με επίκεντρο την αναβάθμιση της Σχολής και της Βιβλιοθή-

κης της Τενέδου. Έτσι, το Μάρτιο του 1805 εγκαινιάζεται η νέα Δημόσια Ελληνι-

κή Σχολή, που έχει προσαρτήσει τη Δημόσια Βιβλιοθήκη, η οποία εμπλουτίστηκε

με την πρόσκτηση της Βιβλιοθήκης Καροφυλλάτου από τη Μονή της Αγίας Αικα-

τερίνης, καθώς και με δωρεές άλλων ιδιωτικών Βιβλιοθηκών, όπως των αδελφών

Ζωσιμά και του κόμη Μοντσενίγου35.

Στα 1808, κι ενώ το νησί πια διοικούν οι Γάλλοι Αυτοκρατορικοί, στη Δημόσια Βι-

βλιοθήκη, που έφτασε τους 7.000 τόμους, ενσωματώνεται __________η αξιολογότατη Βιβλι-

οθήκη του Πρίγκιπα της Επτανήσου Πολιτείας Γεωργίου Θεοτόκη, αποτελούμενη

από 1675 σπάνιους τόμους, τους οποίους είχε δωρίσει στο στενό φίλο του, ευπα-

τρίδη Κερκυραίο, νομικό Ανδρέα Καλογερά. Ο τελευταίος πρόσφερε τα εν λόγω βι-

βλία ως «κοινόν κτήμα»36.

30. Ό.π., σελ. 181.

31. Ό.π., σελ. 198.

32. Ό.π., σελ. 191.

33. Ό.π., σελ. 195.

34. Ό.π., σελ. 219.

35. Ό.π., σελ. 221.

36. Ό.π., σελ. 230.

ΕΥΗ ΛΑΣΚΑΡΙ 59

Την ίδια περίοδο των Αυτοκρατορικών Γάλλων, σύντομη, αλλά εξαιρετικά γόνιμη

για την Κέρκυρα, ιδρύθηκε η Ιονική Ακαδημία, ως μια προσπάθεια να να προσεγ-

γίσουν, με επιστημονικό τρόπο, οι μορφωμένοι κάτοικοι ορισμένα πρακτικά προ-

βλήματα του τόπου τους. Ιδρύθηκαν τρία Τμήματα: των φυσικομαθηματικών, των

ηθικών και πολιτικών επιστημών και τέλος της γραμματολογίας και των καλών τε-

χνών37.

Η Ακαδημία, επίσης, μερίμνησε ουσιαστικά για τη δημόσια εκπαίδευση, ενώ εν-

σωμάτωσε και τη Δημόσια Βιβλιοθήκη, στην αίθουσα της οποίας συνήθως συνε-

δρίαζε. Η Βιβλιοθήκη της Ιονικής Ακαδημίας εμπλουτίστηκε με σημαντικές δωρε-

ές από τους Ιω. Καποδίστρια, Στ. Βλασσόπουλο, Εμ. Θεοτόκη, Αν. Μουστοξύδη,

Αν. Ιδρωμένο, Χρ. Περραιβό, Αθ. Ψαλίδα, Ιω. Καραντινό και πολλούς άλλους Έλ-

ληνες και ξένους. Διευθυντές της, την περίοδο των Αυτοκρατορικών Γάλλων, χρη-

μάτισαν, μεταξύ άλλων, ο βαρόνος Εμμανουήλ Θεοτόκης και ο βοτανολόγος Μιχα-

ήλ Τριβώλης-Πιέρης38.

Το τέλος της γαλλικής κυριαρχίας σήμανε και το τέλος της Ιονικής Ακαδημίας, όχι

όμως και της Δημόσιας Βιβλιοθήκης, η οποία από το 1824 απετέλεσε τη Βιβλιο-

θήκη της νέας Ιονίου Ακαδημίας, του πρώτου Ελληνικού Πανεπιστημίου. Η σημα-

σία εκείνης της Βιβλιοθήκης υπήρξε τεράστια, ανάλογη με το μέγεθός της. Σύντομα

εμπλουτίστηκε με δωρεές από τα Πανεπιστήμια Οξφόρδης, Κέμπριτζ, καθώς και

από δεκάδες μεγάλες ευρωπαϊκές προσωπικότητες. Αρκεί να σκεφτούμε ότι μό-

νον ο Guilford μετέφερε 25.000 τόμους της προσωπικής του συλλογής. Οι περιπέ-

τειες των βιβλίων του Guilford είναι γνωστές. Λίγο μετά το θάνατό του επεστράφη-

σαν στην Αγγλία, αφού το Ιόνιο Κράτος δεν μπόρεσε να αποζημιώσει τον κληρονό-

μο του και να τα κρατήσει39.

Όμως, η απώλεια αυτών των βιβλίων, καθόλου δεν ανέστειλε την εξαιρετική άν-

θηση που παρατηρήθηκε στα πνευματικά πράγματα της Κέρκυρας κατά το 19ο αι-

ώνα, προβάλλοντας, μάλιστα, κυρίως φιλελεύθερα χαρακτηριστικά. Η ίδρυση της

Αναγνωστικής Εταιρίας στα 1836, με πρωταρχικό σκοπό τη συγκέντρωση και με-

λέτη επιστημονικών ευρωπαϊκών συγγραμμάτων, αλλά και με ευρύτερους πολιτι-

κούς και εθνικούς στόχους, της Φιλαρμονικής Εταιρείας στα 1841, η οποία επίσης

συγκρότησε μια αξιόλογη Βιβλιοθήκη, όπως και αρκετών άλλων αντίστοιχων σω-

ματείων που ακολούθησαν, αποτελούν μαρτυρίες της θριαμβεύουσας, καλλιεργη-

37. Jean Savant, Η Ιονική Ακαδημία των Γάλλων, Μετάφραση Δήμητρα Πικραμένου-Βάρφη, Κερ-

κυραϊκά Χρονικά, τ. 24, Κέρκυρα 1980, σελ. 1-68.

38. Παναγιώτης Χιώτης, Ιστορικά Απομνημονεύματα της Επτανήσου, τ. 6, Ζάκυνθος 1887, σελ. 235.

39. Βλ. Βασιλικής Μπόμπου-Σταμάτη, Η Βιβλιοθήκη του Λόρδου Guilford στην Κέρκυρα (1824-

1830), Ι.Ν.Ε. Ε.Ι.Ε., Τετράδια εργασίας αρ. 31, Αθήνα 2008, σελ. 33-55.

60 ΕΥΗ ΛΑΣΚΑΡΙ

μένης και εύρωστης αστικής τάξης, που δρα στο νησί ως ένας συγκροτημένος και

υπεύθυνος πυρήνας έκφρασης και ανάπτυξης μιας υγιούς συλλογικής ταυτότητας.

Ας δούμε όμως, πολύ σύντομα, την εξέλιξη της Βιβλιοθήκης της Ιονίου Ακαδημί-

ας. Ύστερα από τον Α. Παπαδόπουλο-Βρετό, Διευθυντές της, χρημάτισαν μεταξύ

άλλων, ο Κ. Ασώπιος, ο Π. Κουαρτάνος, ο Ι. Πολυλάς, ο Ι. Ρωμανός, ενώ οι δωρε-

ές που δέχτηκε υπήρξαν πάρα πολλές40. Ξεχωρίζουμε τις δωρεές δύο μεγάλων ευ-

εργετών της Κέρκυρας, του Ναπολέοντος Ζαμπέλη και του Πλάτωνος Πετρίδη41.

Παρατηρώντας τα επίθετα των προσώπων που δωρίζουν πολλά και πολύ σημαντι-

κά βιβλία, διαπιστώνει κανείς ότι σε μεγάλο ποσοστό πρόκειται για ονόματα πα-

λαιών οικογενειών που επαναλαμβάνονται, συνήθως από γενιά σε γενιά, πράγμα

που δείχνει ότι, πέρα από την επιθυμία διαιώνισης μιας παράδοσης και την πρό-

θεση διατήρησης του ονόματος κάθε δωρητή στη συλλογική μνήμη, υπάρχει και

μια συλλογική αίσθηση καθήκοντος απέναντι στην τοπική κοινωνία, μια ευθύνη

για τη διαφύλαξη και μετάδοση της γνώσης ως κοινό αγαθό.

Και παρά την κατάργηση της Ιονίου Ακαδημίας από το Ελληνικό Κράτος το 1864,

η Δημόσια Βιβλιοθήκη συνέχισε να στεγάζεται στο ίδιο κτήριο και να εμπλουτίζε-

ται διαρκώς. Ενδεικτικά, στα 1885 υπήρχαν περίπου 40.000 τόμοι. Μάλιστα, ενώ

αρχικά είχε περιοριστεί στον τρίτο όροφο του κτηρίου, το 1930 επεκτάθηκε και

σε άλλους χώρους, διαμορφώνοντας ακόμη και πινακοθήκη προσωπικοτήτων της

Επτανήσου, καθώς λογίζονταν όχι μόνον κερκυραϊκή αλλά επτανησιακή Βιβλιοθή-

κη42.

Είναι γνωστή η τραγική μοίρα της Κέρκυρας κατά το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Στις

14 Σεπτεμβρίου του 1943, η πυρκαγιά που προήλθε από τις εμπρηστικές βόμβες

των ναζιστών, εκτός από την ολοσχερή καταστροφή της Δημόσιας Βιβλιοθήκης,

η οποία τότε περιλάμβανε περί τους 70.000 τόμους, μεταξύ των οποίων πολύτι-

μα χειρόγραφα και σπάνιες εκδόσεις, κατέκαυσε κι εκατοντάδες κατοικίες της πό-

λης, σε πολλές από τις οποίες φυλάσσονταν πνευματικοί θησαυροί. Σύμφωνα με

τον Κωνσταντίνο Σολδάτο, τότε Διευθυντή της Δημόσιας Βιβλιοθήκης, μεταξύ των

Βιβλιοθηκών που κάηκαν ήταν: της Καθολικής Αρχιεπισκοπής με 10.000 τόμους,

καθώς και των οικογενειών Καποδίστρια με 6.000 τόμους, Κογεβίνα με 5.000 τό-

40. Constantin Soldatos, La Bibliothéque Publique de Corfou, Athènes 1947, σελ. 10.

41. Ειδικώς για το κληροδότημα Πετρίδη και τη μέχρι σήμερα, δυστυχώς, ατελέσφορη σχέση του

με τη Δημόσια Βιβλιοθήκη, βλέπε Αλίκης Δ. Νικηφόρου, Ζητήματα Διαχείρισης Τεκμηρίων Πο-

λιτισμικής Κληρονομιάς. Αρχείο Ανδρέα Μουστοξύδη, βιβλία και καλλιτεχνήματα στο Πετρίδιο κλη-

ροδότημα. Μια χρονίζουσα εκκρεμότητα, Βιβλιοθήκη ΓΑΚ, αρ. 38, Αθήνα 2012, όπου και λεπτο-

μερείς πληροφορίες για την εξέλιξη και τις περιπέτειες της Δημόσιας Βιβλιοθήκης Κέρκυρας,

σελ. 19-70 και 111-125.

42. Constantin Soldatos, ό.π., σελ. 12.

ΕΥΗ ΛΑΣΚΑΡΙ 61

μους, Λευτεριώτη με 6.000 τόμους, Γιαλινά με 2.000 τόμους, Καρύδη με 3.000 τό-

μους. Ακόμη, καταστράφηκαν οι Βιβλιοθήκες Σκάρπα, Κόντη, Πολίτη, Πετριτσό-

πουλου, Ιω. Βούλγαρη, ιερέα Μούτσου, ζωγράφου Μάριου Πιέρη, Σπύρου Ράθ

και πολλών άλλων. Υπολογίζεται ότι, συμπεριλαμβανόμενων των βιβλίων της Δη-

μόσιας Βιβλιοθήκης, απωλέσθησαν εκείνη τη νύχτα περίπου 150.000 τόμοι43.

Κι όμως, αμέσως μετά την απελευθέρωση, παρατηρείται, ήδη στο τέλος του 1944,

ένα συγκινητικό νέο ξεκίνημα για την ανασυγκρότηση της Δημόσιας Βιβλιοθήκης,

με δωρεές πολλών Κερκυραίων – σταχυολογούμε ενδεικτικά τους Αντώνιο Βρα-

χλιώτη-Μπότη, Α. Σανσόν, Α. Παλατιανό, Δ. Κυριάκη, Ελ. Μαρτίνη, Κ. Αλαμά-

νο - ενώ πολλοί φορείς επίσης συνέδραμαν, όπως η Ακαδημία Αθηνών, η Εθνική

Βιβλιοθήκη, το Υπ. Παιδείας, ο Οικουμενικός Πατριάρχης Αθηναγόρας και πολλοί

άλλοι44. Μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα, δημιουργήθηκε ένας αξιόλογος πυ-

ρήνας 15.000 βιβλίων, ως ένα νέο ελπιδοφόρο ξεκίνημα. Φυσικά οι δωρεές πολ-

λών και σημαντικών βιβλίων συνεχίστηκαν. Ενδεικτικά αναφέρουμε τις δωρεές

Παπαγεωργίου, Θ. Δεσύλλα, Ι. Σορδίνα, Θ. Μακρή, ενώ μπορεί να ακολουθήσει

ένας μακρύς κατάλογος ανθρώπων που προσέφεραν ποικιλοτρόπως σε αυτή τη

μεγάλη υπόθεση, το «κοινόν κτήμα».

Σήμερα, η Δημόσια Βιβλιοθήκη αριθμεί πάνω από 80.000 τόμους, από τους οποί-

ους πολλοί αποτελούν σπάνιες εκδόσεις. Σώζονται επίσης ορισμένοι, πολύτιμοι

χειρόγραφοι κώδικες, αξιόλογα ιδιωτικά αρχεία επτανησιακού περιεχομένου, ενώ

κανείς μπορεί να βρει και χιλιάδες βιβλία κάθε είδους.

Και για να κατανοήσουμε ότι η Δημόσια Βιβλιοθήκη παραμένει ένας ζωντανός ορ-

γανισμός, παρά τα σοβαρά προβλήματα λειτουργίας που αντιμετωπίζει, ας ακού-

σουμε δύο, τελευταία, αριθμητικά στοιχεία. Τα εγγεγραμμένα μέλη της ξεπερνούν

τα 11.000, ενώ μόνον κατά το έτος 2010, διακινήθηκαν 17.500 βιβλία! Κι όλα αυ-

τά με μία μόνιμη διοικητική υπάλληλο, την αγαπητή και δραστήρια κυρία Κατερίνα

Μεσημέρη, και δύο αποσπασμένους εκπαιδευτικούς, εκ των οποίων, η κυρία Δέ-

σποινα Μαυρουδή, επάξια εκτελεί χρέη αναπληρώτριας Διευθύντριας.

Κυρίες και κύριοι, όπως διαπιστώνουμε, οι κρίκοι της αλυσίδας που μας ενώνει

με το μακρινό παρελθόν ράγισαν, αλλά δεν έσπασαν, ενώ το δέντρο της Βιβλιοθή-

κης, με τις ρίζες του να χάνονται σε βάθος τουλάχιστον πέντε αιώνων, μπορεί να

έχει πληγωθεί, αλλά συνεχίζει να είναι καρποφόρο.

Κλείνοντας, επιτρέψτε μου μια τελευταία σκέψη. Στη Βιβλιοθήκη της Χαϊδελβέργης

υπάρχει χαραγμένη η λατινική επιγραφή «inter foglia fructus» δηλαδή «ανάμεσα στα

φύλλα ο καρπός».

43. Ό.π., σελ. 4-5.

44. Ό.π., σελ. 12-13.

62 ΕΥΗ ΛΑΣΚΑΡΙ

Κύριε Βλαστέ, σας ευχαριστούμε που, συνεχίζοντας κατ’ έναν τρόπο την παλιά κερ-

κυραϊκή παράδοση, συμβάλλετε στην καλλιέργεια και στην καρποφορία του δέ-

ντρου της Δημόσιας Βιβλιοθήκης. Ελπίζουμε η χειρονομία σας να βρει αρκετούς

μιμητές.

Σας ευχαριστώ πολύ.__